Dış Kaynaklı Proje Süreçleri Yönetim Sistemi
Gerçek Y. (Araştırmacı), Bayram N.
Bal sahip olduğu zengin biyoaktif özellikleri sayesinde yüzyıllardır insanlar tarafından tüketilen doğal bir gıda
maddesidir. Balın kaynağını daima bitkiler oluşturmaktadır. Türkiye’deki bitkisel kaynakların çeşitliliğinin oldukça fazla
olmasından dolayı farklı bölgelerde üretilen balların karakteristik özellikleri de farklılık göstermektedir. Günümüzde,
özellikle doğal ürünlere olan ilginin artmasına bağlı olarak arı ürünlerine olan talep de artmıştır. Bu ürünlerden biri olan
balın taklit edilmesi oldukça kolay olmasına rağmen taklitlerin tespit edilmesi de bir o kadar zordur. Yapılan hileler, bal
sektöründe özellikle doğal bal üreticisi için giderilemeyecek ekonomik kayıplara yol açmakta, bal ihracatımızı olumsuz
etkilemekte ve dolayısıyla tüketicinin de aldatılmasına sebep olmaktadır. Sahteciliği tespit etme noktasında özellikle
baldaki bitki kaynaklarını tespit etmeye yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Balın botanik orijinini tanımlamak için yaygın
olarak kullanılan yöntemler, melissopalinolojik analiz ve kimyasal analizlerdir. Son yıllarda ise daha hızlı, basit ve
güvenilir sonuç sunan DNA tabanlı yöntemler ile balın bitki kaynakları tespit edilmeye başlanmasına rağmen ülkemizde
bu konuda yapılan çalışmalar yok denecek kadar azdır. Bireysel polen tanelerinin görsel olarak incelenmesini gerektiren
3501BF-01 Güncelleme Tarihi: 30/07/2018
2
morfolojik tanımlama yöntemlerinin aksine, yakın zamanda geliştirilen genetik yaklaşımlar, polen analizlerinin ölçeğini ve
çözünürlüğünü artırma potansiyeline sahiptir.
Yapılması planlanan bu proje ile Türkiye’nin Doğu Karadeniz Bölgesinde yer alan ve arıcılık faaliyetlerinin aktif bir
şekilde yapıldığı Bayburt ilinde üretilen balların bitkisel kaynaklarının ve kimyasal özelliklerinin belirlenmesi
hedeflenmektedir. Bu amaçla istatistiksel analizlere göre belirlenmiş farklı arılıklardan 50 bal örneği, sabit arılıklara
kontrollü olarak yerleştirilecek olan kovanlardan toplanacaktır. Dolayısıyla bu kısımda oturtulacak metodun ülkemizde
üretilen tüm ballarda orijin ve dolayısıyla coğrafik işaret belirleme çalışmalarına temel teşkil edeceği düşünülmektedir.
İlk aşamada, bal örneklerinin melissopalinolojik yöntem ve DNA tabanlı yöntem kullanılarak bitkisel orijinleri
belirlenecektir. Kloroplast DNA'sının (cpDNA) küçük boyutu ve korunmuş evrimi bitki türlerinin genetik çeşitliliğini
izlemek için onu ideal bir molekül haline getirmiştir. Bu nedenle, Bayburt bölgesinin florasını oluşturan bitkiler
toplanacak ve DNA’ları izole edilerek bir bitki referans kütüphanesi cpDNA ve ribozomal gen bölgelerinden rbcL,
trnH-psbA, matK, ycf, ITS1, ITS2 dizileri sekanslarak oluşturulacaktır. Daha sonra ise toplanan ballardan DNA
örnekleri izole edilerek, hazırlanmış olan bitki referans kütüphanesi ile karşılaştıracaktır. Referans kütüphanemizde
sekansların karşılık bulmaması durumda ise, diziler BLAST veri tabanında taranarak yakın türler bulunarak açıklanmaya
çalışılacaktır. Böylelikle, balların bitkisel orijinleri, tür bazında DNA dizi analiziyle tespit edilecektir. 2017 Eylül ayından
beri sürdürmüş olduğumuz ön çalışmada, Bayburt ilinin iki farklı arılığından topladığımız bal örneklerinden ve arılıkların
çevresindeki bitkilerden DNA izolasyonları ekibimiz tarafından başarılı bir şekilde gerçekleştirilmiştir. Nitekim
yapmış olduğumuz bu ön çalışma, bal örneklerinden DNA dizi analizi için gerekli olan materyalin izole edilebildiğini
göstermiştir. Ayrıca bu aşamada melissopalinolojik analizler gerçekleştirilecek ve multifloral balların bitkisel
orijinlerinin net olarak tespit edilmesinde iki yöntem arasındaki verimlilik karşılaştırılacaktır. Projenin ikinci
aşamasında ise, bal örneklerinin ICP-MS (indüktif eşleşmiş plazma - kütle spektrometresi) ile mineral madde profili ve
SPME-GC-MS (katı faz mikroekstraksiyon-gaz kromatografisi-kütle spektrometresi) ile uçucu bileşen profilleri
belirlenerek Bayburt ballarının kimyasal özellikleri araştırılacaktır.
Sonuç olarak bal örneklerinin bitkisel orijinlerini hakkında fikir veren melissopalinolojik, moleküler ve kimyasal analizler
hepsi birlikte yapılarak Bayburt ballarının orijininin yani parmak izinin belirlenmesine yönelik detaylı bir araştırma
Türkiye’de ilk defa yürütülecektir. Bu araştırma, Bayburt bölgesinde üretilen balların niteliklerini belirleyen faktörlerin
bilimsel çalışmalarla uluslararası düzeyde tanıtılmasına ve daha yüksek katma değerle pazarlanmasına fırsat
sağlayacaktır. Ek olarak, bu proje bir ön çalışma niteliğinde olup Türkiye’de üretilen tüm multifloral balların DNA dizi
analiziyle güvenilir, hızlı ve basit bir şekilde bitkisel orijinlerinin belirlenmesine yönelik yeni bir moleküler yöntem
sunacaktır. Ayrıca bölgesel olarak balların coğrafi işaretinin alınması ve bal ürünlerinde sahteciliğin engellenmesi
noktasında yürütülen çalışmalar için de önemli bir adım olacaktır.